Bir Bavulla Sürgün: Salih Baklacı Ve Bir Milletin Hafıza Mücadelesi
Sinan AKBAŞ
Bir insanın arşivini alabilirsiniz; peki bir milletin hafızasını susturabilir misiniz?
Bazı hayatlar yalnızca yaşanmaz.
Bir milletin hafızasına dönüşür.
Bazı insanlar yalnızca kendi ömürlerini taşımaz.
Bir halkın sesini, acısını, kültürünü, kelimelerini ve geçmişini de omuzlarında taşırlar.
Salih Baklacı böyle insanlardan biriydi.
Gazeteciydi.
Halk bilimciydi.
Etnograftı.
Bulgar Bilimler Akademisi’nde araştırmacıydı.
Yıllarca Bulgaristan Türklerinin dilini, folklorunu, geleneklerini ve yaşayışını araştırdı.
Köy köy dolaştı.
İnsanları dinledi.
Atasözlerini topladı.
Etnografik malzemeleri kayda geçirdi.
Deliorman’ın hafızasını geleceğe taşımaya çalıştı.
Fakat tarih bir gün onu da araştırdığı halkın kaderiyle karşı karşıya bıraktı.
İsimlerin zorla değiştirildiği, Türk kimliğinin baskı altına alındığı dönemde susmadı.
İnsan hakları ihlallerini eleştirdi.
Mektuplar yazdı.
Devlet Güvenlik güçleri evine girdi.
Arşivine el konuldu.
Yıllarca topladığı çalışmalar alındı.
Yargılandı.
Hapse girdi.
Sürgün edildi.
Ve 1989 yılında, 65 yaşındayken Bulgaristan’dan sınır dışı edildi.
Yanında yalnızca bir bavul vardı.
İşte bu noktada insan kendine şu soruyu sormadan edemiyor:
Bir bavula kaç yıllık ömür sığar?
MESELE SADECE İSİMLER DEĞİLDİ
Bulgaristan Türklerinin yaşadığı zorunlu asimilasyon sürecini yalnızca “isim değiştirme” politikası diye anlatmak yetersizdir.
Çünkü değiştirilmeye çalışılan yalnızca isimler değildi.
İsim, hedef alınan kimliğin görünen ilk halkasıydı.
Arkasından dil geliyordu.
Din geliyordu.
Gelenek geliyordu.
Köy isimleri geliyordu.
Mezar taşları geliyordu.
Türkçe kitaplar, türküler, atasözleri ve aile hafızası geliyordu.
Bir insanın adını zorla değiştirmenin arkasındaki mesaj çok açıktır:
“Sen artık sen değilsin.”
Bir toplumun dilini kamusal hayattan çekmeye çalışmak ise başka bir mesaj taşır:
“Geçmişin görünmesin.”
Arşivleri ve kültürel kayıtları yok etmek ise daha tehlikeli bir hedefe yönelir:
“Gelecek kuşaklar burada yaşadığınızı ispatlayamasın.”
Bu nedenle kimlik mücadelesi yalnızca siyasal bir mesele değildir.
Aynı zamanda bir hafıza mücadelesidir.
Ve hafıza mücadelesi, milletlerin geleceği açısından son derece stratejiktir.
SALİH BAKLACI NEDEN ÖNEMLİYDİ?
Baklacı’nın önemi yalnızca akademik unvanlarından kaynaklanmıyordu.
O, halkın içinde dolaşan bilgiyi topluyordu.
Yazılmamış tarihi kaydediyordu.
Bir ninenin ağzından çıkan atasözünü…
Bir köyde kullanılan yerel kelimeyi…
Bir düğün geleneğini…
Bir türküyü…
Bir kıyafeti…
Bir aile hikâyesini…
Bugün sıradan görünen birçok ayrıntının yarın tarih belgesine dönüşeceğini biliyordu.
Çünkü kültür dediğimiz şey yalnızca müzelerde duran eserlerden oluşmaz.
Kültür, insanların konuşma biçimidir.
Yemek yapma biçimidir.
Düğünüdür.
Yasıdır.
Duasıdır.
Atasözüdür.
Mezar taşıdır.
Çocuğuna verdiği isimdir.
Baklacı’nın yaptığı iş bu yüzden çok kıymetliydi:
Bir milletin görünmeyen hazinesini kayıt altına alıyordu.
SESSİZ KALSAYDI BELKİ HAYATI DAHA KOLAY OLURDU
Her baskı döneminde insanın önünde iki yol vardır.
Birincisi susmaktır.
İkincisi bedel ödemeyi göze almaktır.
Salih Baklacı susabilirdi.
Görevini koruyabilirdi.
Araştırmalarına devam ediyor gibi görünebilirdi.
Hayatını daha rahat sürdürebilirdi.
Ama vicdanı buna izin vermedi.
İnsan hakları ihlallerine karşı çıktı.
Yazdı.
Konuştu.
Mektuplar gönderdi.
Ve baskı başladı.
Evine girildi.
Yıllarca çalışarak oluşturduğu arşivi dağıtıldı.
Deliorman Türklerine ait etnografik koleksiyonu elinden alındı.
Sonra yargılandı.
Hapsedildi.
Sürgün edildi.
Burada çok önemli bir aydınlık ölçüsü ortaya çıkıyor:
Aydın olmak, hakikatin bedeli yokken konuşmak değildir.
Hakikatin bedeli ortaya çıktığında da susmamaktır.
65 YAŞINDA YENİDEN BAŞLAMAK
Genç yaşta yeniden başlamak zordur.
Ama insanın önünde zaman vardır.
Peki 65 yaşında?
Bir ömür çalıştıktan sonra…
Arşiviniz elinizden alınmışken…
Kitaplarınız geride kalmışken…
Doğup büyüdüğünüz ülkeden çıkarılmışken…
Yanınızda yalnızca birkaç parça eşya varken…
Nasıl yeniden başlanır?
Salih Baklacı başladı.
Türkiye’ye geldi.
Yeni bir masa kurdu.
Yeni bir düzen kurdu.
Ve çalışmaya devam etti.
Bulgaria’da yok edilen en önemli çalışmalarından biri olan “Bulgaristan Türkü’nün Atasözleri” üzerine yeniden çalıştı.
Bu olayın sembolik anlamı büyüktür.
Çünkü bir insanın defterini elinden alabilirsiniz.
Kütüphanesini dağıtabilirsiniz.
Arşivini yok edebilirsiniz.
Fakat yıllar boyunca zihnine, vicdanına ve hafızasına işlediği bilgiyi tamamen silemezsiniz.
Baklacı’nın yeniden yazmaya başlaması aslında sessiz bir cevaptı:
“Eserimi aldınız ama hafızamı alamadınız.”
BİR BAVULA VATAN SIĞMAZ
1989 yılında sınırdan geçen binlerce Bulgaristan Türkünün ellerinde bavullar vardı.
Fakat o bavullar aslında eşya değil, yarım bırakılmış hayatlar taşıyordu.
Birileri evinin anahtarını yanında getirdi.
Birileri birkaç fotoğraf.
Birileri çocuklarının elinden tuttu.
Birileri yıllarca dönmek ümidiyle kapısını kilitleyip çıktı.
Ama herkes görünmeyen bir şey taşıdı:
Memleketini.
Salih Baklacı’nın bavulunda da Deliorman vardı.
Türkçe vardı.
Atasözleri vardı.
Köyler vardı.
İnsanlar vardı.
Çocukluğunun ve gençliğinin sokakları vardı.
Bir insanın vatanı yalnızca doğduğu toprak değildir.
Vatan bazen insanın içine yerleşmiş bir hafızadır.
İşte bu nedenle sürgün edilen insanın bedeni sınırı geçebilir.
Ama hatıralarını sınır dışı edemezsiniz.
ARAŞTIRDIĞI HALKIN KADERİNİ YAŞADI
Salih Baklacı yıllarca Bulgaristan Türklerini araştırdı.
Sonunda onların yaşadığı kaderi kendisi de yaşadı.
Bu, hikâyesinin en acı taraflarından biridir.
Kimliğini araştırdığı halkla birlikte kimliği hedef alındı.
Hafızasını kaydettiği toplumla birlikte sürgün edildi.
Böylece araştırmacı ile araştırdığı toplum arasındaki mesafe ortadan kalktı.
Artık yalnızca Bulgaristan Türklerinin tarihini yazan biri değildi.
O tarihin canlı tanıklarından biri hâline gelmişti.
Bu nedenle Baklacı’nın hayatı yalnızca bireysel biyografi olarak okunmamalıdır.
Onun hayatı, Bulgaristan Türklerinin 20. yüzyılda yaşadığı büyük kırılmaların küçük bir aynasıdır.
KİTABINI GÖREMEDEN GİTTİ
Salih Baklacı 2002 yılında hayatını kaybetti.
Yıllarca yeniden kurduğu çalışmasının yayımlandığını göremedi.
Kitabı ölümünden birkaç ay sonra yayımlandı.
İnsanı en çok düşündüren sahnelerden biri budur.
Bir ömür boyunca topladığınız kelimeler…
Yıllarca yeniden yazdığınız eser…
Baskıdan çıktığı gün siz artık hayatta değilsiniz.
Fakat işte eserlerin gücü burada ortaya çıkar.
İnsan ölür.
Ama yazdıkları yaşamaya devam eder.
Ses susar.
Ama kelimeler konuşmaya devam eder.
Bu yüzden gerçek araştırmacıların ömrü mezar taşıyla bitmez.
Onlar eserlerinde yaşamaya devam ederler.
BUGÜN BİZİ BEKLEYEN DAHA SESSİZ BİR TEHLİKE VAR
1980’lerde Bulgaristan Türklerinin hafızası doğrudan baskı altındaydı.
Bugün ise daha sessiz başka bir tehlike vardır:
Unutmak.
Birinci kuşak gidiyor.
1984–1989 yıllarını yaşamış insanlar birer birer hayata veda ediyor.
Köylerde nüfus azalıyor.
Eski evler boşalıyor.
Fotoğraflar kayboluyor.
Kasetler bozuluyor.
Mektuplar atılıyor.
Mezar taşları yıpranıyor.
Eski gazeteler yok oluyor.
Ve her vefat eden yaşlıyla beraber bazen hiç yazılmamış bir kitap toprağa giriyor.
Geçmişte arşivler zorla alınıyordu.
Bugün ise arşivler bazen ilgisizlikten kayboluyor.
İşte asıl stratejik tehlike budur.
ARTIK “HATIRLAMAK” YETMEZ, KAYIT ALTINA ALMALIYIZ
Bulgaristan Türklerinin geleceği için yalnızca anma programları yapmak yeterli değildir.
Hatıraları kurumsallaştırmak gerekir.
Bunun için kapsamlı bir Bulgaristan Türkleri Dijital Hafıza Merkezi kurulmalıdır.
Türkiye’de, Bulgaristan’da ve Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde bulunan aile arşivleri dijital ortama aktarılmalıdır.
Göç belgeleri…
Aile fotoğrafları…
Eski nüfus kayıtları…
Tapular…
Mektuplar…
Kasetler…
Türkçe okul kitapları…
Gazeteler…
Mezar taşı fotoğrafları…
1989 göç görüntüleri…
İsim değiştirme belgeleri…
Mahkeme kayıtları…
Sürgün hatıraları…
Bunların hepsi tarihî belgedir.
Bugün bir evin çekmecesinde duran fotoğrafın elli yıl sonra ne kadar değerli olacağını bilmiyoruz.
Ama şunu biliyoruz:
Kaydedilmeyen hafıza zamanla kaybolur.
HER KÖYÜN BİR HAFIZA DOSYASI OLMALI
Bulgaristan Türklerinin yaşadığı her köy ayrı ayrı belgelenmelidir.
Köyün eski adı…
Bugünkü adı…
Aileleri…
Camileri…
Okulları…
Öğretmenleri…
İmamları…
Mezarlıkları…
Göç tarihleri…
Düğün gelenekleri…
Türküleri…
Yerel deyimleri…
Öne çıkan şahsiyetleri…
Eski fotoğrafları…
Her köy için bir dijital dosya hazırlanmalıdır.
Bugün bunu yapmazsak yarın çok geç olabilir.
Çünkü tarih yalnızca büyük şehirlerde yazılmaz.
Bazen küçük bir köyün çeşmesinde…
Bir mezar taşında…
Bir evin duvarındaki siyah beyaz fotoğrafta…
Bir yaşlının titreyen sesinde saklıdır.
GENÇLERİ SEYİRCİ DEĞİL, HAFIZA TAŞIYICISI YAPMALIYIZ
Gençlerimize sürekli “Tarihinizi öğrenin” diyoruz.
Ama onlara somut görev vermeliyiz.
Her genç kendi ailesinden başlayabilir.
Dedesine sorabilir:
“Nerede doğdun?”
“Köyünüz nasıldı?”
“İsimler değiştirildiğinde ne yaşadınız?”
“Göç ederken ne aldınız?”
“Türkçe okulunuz var mıydı?”
Telefonunu açıp kaydedebilir.
Eski fotoğrafların arkasına isimleri yazabilir
Mezarlıkları belgeleyebilir.
Aile soy ağacını çıkarabilir.
Çünkü büyük tarih küçük aile hikâyelerinden oluşur.
Binlerce aile hikâyesini yan yana koyduğumuzda Bulgaristan Türklerinin büyük toplumsal hafızası ortaya çıkar.
HAFIZA BİR MİLLÎ GÜVENLİK MESELESİDİR
Çoğu zaman millî güvenlik dediğimizde aklımıza ordu, sınır ve savunma gelir.
Elbette bunlar önemlidir.
Ama milletlerin devamlılığında başka bir unsur daha vardır:
Kültürel hafıza.
Silah sınırı korur.
Ekonomi devleti ayakta tutar.
Diplomasi çıkarları savunur.
Hafıza ise toplumu toplum yapan kimliği korur.
Kendi geçmişini bilmeyen nesiller, başkalarının yazdığı tarih üzerinden kendilerini tanımaya başlar.
İşte o zaman kimlik zayıflar.
Bu nedenle arşiv, kültür, dil ve tarih çalışmaları nostalji değildir.
Doğrudan geleceğin inşasıdır.
GELECEĞİN MÜCADELESİ DİJİTAL HAFIZA ÜZERİNDEN DE YÜRÜYECEK
Bugünün dünyasında görünür olmayan bilgi zamanla yokmuş gibi kabul edilmeye başlanabilir.
Bu nedenle Bulgaristan Türklerinin tarihi yalnızca kitaplarda kalmamalıdır.
Dijital arşivlerde yer almalıdır.
Türkçe, Bulgarca ve İngilizce içerikler hazırlanmalıdır.
Belgeseller yapılmalıdır.
Sözlü tarih çalışmaları yürütülmelidir.
Üniversitelerde yüksek lisans ve doktora araştırmaları desteklenmelidir.
Genç araştırmacılara burs verilmelidir.
Çünkü kendi tarihimizi yalnızca kendimize anlatmak yetmez.
Dünyaya da anlatmak zorundayız.
Bu artık yalnızca kültürel bir sorumluluk değil, stratejik bir zorunluluktur.
SALİH BAKLACI’NIN BIRAKTIĞI ASIL MİRAS
Salih Baklacı bize yalnızca atasözleri bırakmadı.
Bir duruş bıraktı.
Bir vicdan bıraktı.
Bir aydın sorumluluğu bıraktı.
Ve sessiz bir soru bıraktı:
“Ben elimden alınanı yeniden yazdım. Siz elinizdekini koruyabilecek misiniz?”
Asıl mesele budur.
Bugün onun hikâyesine üzülmek kolaydır.
Ama gerçek vefa onun başladığı işi devam ettirmektir.
Yeni araştırmacılar yetiştirmek…
Yeni arşivler kurmak…
Köyleri belgelemek…
Sözlü tarih yapmak…
Çocuklara kim olduklarını anlatmak…
İşte gerçek anma budur.
BİR İNSANI SÜRGÜN EDEBİLİRSİNİZ, BİR MİLLETİ HAFIZASIZ BIRAKAMAZSINIZ
Salih Baklacı 65 yaşında Bulgaristan’dan bir bavulla çıkarıldı.
Bir bavula birkaç gömlek sığar.
Birkaç fotoğraf sığar.
Birkaç kitap sığar.
Ama çocukluk sığmaz.
Anne sesi sığmaz.
Baba hatırası sığmaz.
Bir köyün kokusu sığmaz.
Mezarlıkta yatan dedeler sığmaz.
Deliorman sığmaz.
Ve en önemlisi:
Bir bavula vatan sığmaz.
Baklacı’nın hayatı bize bunu öğretiyor.
Arşivi alabilirsiniz.
Defterlerini götürebilirsiniz.
Onu hapse atabilirsiniz.
Sınır dışı edebilirsiniz.
Ama insanın zihnine işlemiş bir millet hafızasını tamamen silemezsiniz.
Hele o hafıza yeniden yazıya dönüşmüşse…
Kitap olmuşsa…
Çocuklara aktarılmışsa…
Artık onu susturmak çok zordur.
Bugün bize düşen, Salih Baklacı’nın bavulunu sembolik olarak teslim almaktır.
O bavulun içinde bir milletin geçmişi vardır.
Bizim görevimiz onu yalnızca taşımak değil, büyütmektir.
Belgelerle…
Kitaplarla…
Arşivlerle…
Dijital hafızayla…
Gençlerle…
Ve gelecek kuşaklarla…
Çünkü tarih bize bir gerçeği defalarca göstermiştir:
Hafızasını kaybeden toplum, zamanla kimliğini kaybeder.
Hafızasını koruyan millet ise geleceğini başkalarının yazmasına izin vermez.
Salih Baklacı’nın hatırası önünde saygıyla…
O, 65 yaşında bir bavulla sürgün edildi.
Ama geride bir bavuldan çok daha büyük bir şey bıraktı:
Bir milletin hafızasına sahip çıkma iradesi.
