KAFKASYA’NIN SESSİZ ACISI: ÇERKES SOYKIRIMI İLE AZERBAYCANLILARIN TOPLU SÜRGÜNÜ ARASINDA ORTAK NOKTALAR

tarihinde gönderilmiş tarafından

Kafkasya bölgesi dünyada eşi benzeri olmayan doğal güzelliklere ve kültürel zenginliklere sahip olmakla beraber tarih boyunca yaşanan acılara da şahitlik etmiştir. Bunlar arasında Çerkes ve Azerbaycan halklarının yaşadığı acılara uzun süre sessiz kalınmıştır. 19-cu Yüzyıl boyunca Kafkasyanın Çerkes halkı Çarlık Rusyası tarafından zorunlu göç ve soykırım politikaları ile sistematik şekilde hedef alınmış ve bunun sonucu olarak Kafkasyada Çerkes nüfusun 90% kadarı yok edilmiştir. Konuyu araştıran tarihçi araştırmacı Walter öldürülen ve sürgün edilen nüfusun 1-1.5 milyon olduğunu tahmin etmektedir (1). Günümüzde 21 Mayıs 1864 Çerkes Soykırım günü olarak dünyanın farklı coğrafyalarında yaşayan Çerkes toplulukları tarafından anılıyor.

2011 yılında ilk kez Gürcistan Çerkeslere yapılan soykırımı resmi olarak parlamentosunda tanıdı (2). 2025 yılında ise Gürcistanın ardından Ukrayna da Çerkes soykırımını tanımış oldu (3). Tüm bunlar uluslararası kamuoyunun dikkatinin konuya olan ilgisinin arttığını gösteren ve Çerkes halkının haklarının savunulması açıdan umut veren gelişmeler olarak değerlendirilebilir. Aynı zamanda komşu coğrafyadan 2 ülke tarafından konunun gündeme gelmiş olması da önemlidir. Nitekim benzer tarihi sorunlarla yüzleşmiş Azerbaycan ve Çerkez halklarının ortak hak arayışında bulunması önemli olacaktır.

Çerkeslerin 19. Yüzyılda yaşadıklarının benzerini 20. Yüzyıl boyunca Erevan, Göyçe, Zengezurde yaşayan Azerbaycanlılar da yaşamıştır. 1918 yılına kadar Erevanda 198 Azerbaycanlı köy boşaltılmış ve 135 bin kişi soykırım ve göçe maruz bırakılmıştır. 1948-1953 yılları arasında Ermenistan Sovyet Sosyalist Cümhuriyyeti sınırları içinde yaşayan 150 bin Azerbaycanlı kendi doğdukları topraklardan zorla göç ettirilmiştir. Bu zaman binlerce kişi zorlu yaşam koşullarına ve yapılan işgencelere dayanamayarak hayatını kaybetmiştir. Son olarak 1988-1992 yıllarında 250 bin Azerbaycanlı soykırım ve göçe maruz bırakılmış ve Batı Azerbaycandaki Azerbaycanlı nüfusun tamamı kendi ana yurtlarını terketmek zorunda kalmıştır (4). Sonuç olarak 20-ci yüzyıl boyunca Batı Azerbaycan nüfusu sistematik şekilde hedef alınmış, köyler, evler yağmalanmış, insanlar ya katledilmiş yada zorla topraklarını terk etmesi talep edilmiştir. Erevanda, Zengezurda Azerbaycanlı nüfusun yok edilmesi projesi gerçekleştirilmiştir. Çerkes Soykırımında olduğu gibi bu süreçte de siyasi çıkarlar bölgenin etnik ve kültürel yapısının değiştirilmesini amaçlamıştır.

26 ocak 2023 tarihinde Batı Azerbaycan İcması tarafından Batı Azerbaycan Geridönüş Konsepti belgesi hazırlanmıştır. Bu belge icmanın yıllardır devam eden hukuk mücadelesinin ulaştığı son evre olmakla beraber geridönüş için yapılacak adımları ve hedefleri ortaya koymuş ve uluslararası kamuoyu tarafından ilgi görmüştür. Yayınlanan belgede mücadelenin hükuki zeminde yapılmasının önemi, bölgesel güvenlik ve barışa hizmet etmesi gerektiği vurgulanmıştır. Süreç boyunca Ermenistan icması ile dialog kanalları açık tutulacak, uluslararası toplumun ve kurumların belirlediği prensipler doğrultusunda adil, barışcıl geridönüş çerçevesi belirlenecektir (5).

Yaşanan tarihsel benzerlikler, ortak acılar ve 2 toplumun kültürel bağları Çerkes ve Azerbaycan toplumlarının beraber hak arayışı için zemin oluşturmuştur. Uluslararası alanda 2 toplumun birbirine vereceği destek değerli olacaktır. Bugün dünyanın birçok ülkesinde Azerbaycan ve Çerkes diasporaları ve dernekleri tarihte yaşanan sorunlara hukuki değerlendirmenin yapılması için mücadele etmektedirler. Yapılacal ortak çalışmalar 2 toplumun bağlarını kuvvetlendirecek ve sesimizin daha yüksek sesle duyurulmasını sağlayacaktır. Kafkasya halkları ve devletlerinin karşılıklı güven ve hukukun üstünlüğüne dayanarak kuracağı bağlar bölgede kalıcı barışın sağlanması younda önemli bir adım olacakt;r.

  1. Richmond, W. (2013, 9 April). The Circassian Genocide

  2. Barry, E. (2011, May 20). Georgia says Russia committed genocide in 19th century. The New York Times. https://web.archive.org/web/20170314221518/http://www.nytimes.com/2011/05/21/world/europe/21georgia.html

  3. Ukrainian World Congress. (2023, May 21). Ukraine recognizes the genocide of Circassian people by Tsarist Russia. https://www.ukrainianworldcongress.org/ukraine-recognizes-the-genocide-of-circassian-people-by-tsarist-russia/

  4. APA. (2023, October 20). More than 250 thousand West Azerbaijanis were subjected to deportation in 1988–1992. https://apa.az/en/western-azerbaijan/more-than-250-thousand-west-azerbaijanis-were-subjected-to-deportation-in-1988-1992-399740

  5. Qərbi Azərbaycan İcması. (2023). Qayıdış Konsepsiyası [Return Concept]. https://qerbiazerbaycan.com/wp-content/uploads/2023/10/Qayidish-Konsepsiyasi.pdf

Okunma Sayısı: 297