4 Mayıs 1924: Kerkük’te Bir Katliamdan Fazlası
Arzu ÜNAL
Bazı olaylar yalnızca yaşandığı günle sınırlı değildir; etkisi nesiller boyunca sürer.
4 Mayıs 1924’te Kerkük’te yaşanan Levi Baskını da böyle bir hadisedir.
O gün sadece Türkmen siviller hedef alınmadı; Kerkük’ün kimliği, hafızası ve siyasi iradesi de hedef alındı.
Musul Meselesinin Gölgesinde Kerkük
1924 yılı, sıradan bir yıl değildi. Musul Meselesi Milletler Cemiyeti’nde tartışılıyor, Kerkük Türkmenleri ise Türkiye ile tarihî bağlarını açık biçimde dile getiriyordu. Bu nedenle Kerkük, İngiliz manda yönetimi için yalnızca bir şehir değil, kontrol edilmesi gereken stratejik bir merkezdi. Türkmenlerin millî duruşu, İngiliz politikası açısından “yerel bir itiraz” değil, bölgesel dengeleri etkileyebilecek bir siyasi dirençti.
Levi Birlikleri ve Vekâlet Siyaseti
İngilizler, Irak Levi Birlikleri’ni bölgede güvenliği sağlamak için değil, aynı zamanda kendi hâkimiyetlerini sürdürecek bir araç olarak kullandı. Bu birliklerde Süryani/Tiyari unsurların ağırlıkta olması, meseleyi daha da hassas hâle getirdi.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: 4 Mayıs’ı bütün bir Süryani halkına mal etmek doğru değildir. Asıl mesele, İngiliz manda aklının farklı toplulukları birbirine karşı konumlandırmasıdır. Silahı veren, komutayı kuran, müdahaleyi geciktiren ve siyasi sonuçları yöneten irade İngiliz yönetimidir.
Çarşıda Başlayan, Siyasette Hazırlanan Saldırı
Olay görünürde Kerkük çarşısında bir Levi askeri ile Türkmen esnaf arasında çıkan tartışmayla başladı. Fakat bazı yangınlar tek bir kıvılcımla çıkmaz; zemini önceden hazırlanır. Levi askerlerinin kışlalardan çıkarak sokaklara yayılması, sivillere ateş açılması, iş yerlerinin yağmalanması ve Türkmen ileri gelenlerinin hedef alınması, hadisenin basit bir asayiş vakası olmadığını gösterir. O gün Kerkük çarşısında vurulan yalnızca insanlar değildi. Vurulan, Türkmenlerin siyasi sesi ve Kerkük üzerindeki tarihî iddiasıydı.
Sivil Hayatın Hedef Alınması
Kerkük’ün o sabahında insanlar günlük hayatın içindeydi.
Esnaf dükkânını açmış, zanaatkâr işinin başına geçmiş, aileler evlerinde sıradan bir günün telaşındaydı.
Sonra silah sesleri yükseldi.
Şatıroğlu Ali, Hacı Kadir, Kasap Rıza, Attar Mehmet, Berber Ali, Hacı Sait, Demirci Süleyman, Kunduracı Ahmet, Bakırcı Mahmut… Bu isimler yalnızca birer şehit listesi değildir. Her biri yarım kalan bir hayat, kapanmayan bir kapı, babasız kalan bir çocuk, ağıtsız kalmayan bir evdir.
Stratejik Mesaj: Korku Üzerinden Kontrol
Levi Baskını’nın en önemli boyutu, verdiği siyasi mesajdır. İngiliz manda yönetimi, Kerkük Türkmenlerine şunu göstermek istemiştir: “Siyasi tercihinizin bedeli vardır.”
Bu yüzden 4 Mayıs, sadece bir katliam değil, bir sindirme operasyonudur.
Amaç, Türkmenlerin Türkiye ile bağ kuran iradesini zayıflatmak, şehirdeki direnç damarını kesmek ve Kerkük’ün geleceğine dair İngiliz planlarına itirazı bastırmaktı.
Hafıza, Kimlik ve Gelecek
Bir halkın hafızası yalnızca zaferlerle oluşmaz; acılar da kimliği kurar.
Kerkük Türkmenleri için 4 Mayıs, yüzyılı aşan bir yasın adıdır.
Fakat bu yas edilgen bir hüzün değildir. Aynı zamanda var olma iradesidir.
Çünkü unutmak, ikinci bir kayıptır.
Kerkük’ün sokakları değişmiş olabilir. Eski dükkânların çoğu artık yoktur.
Fakat hafıza hâlâ ayaktadır. Dedelerin sessizliğinde, annelerin ağıtlarında, çocuklara anlatılan hikâyelerde 4 Mayıs yaşamaya devam eder.
Sonuç: Tarihi Doğru Okumak
Levi Katliamı’nı hatırlamak, yeni düşmanlıklar üretmek için değildir.
Tam tersine, emperyal siyasetlerin halkları nasıl araçsallaştırdığını görmek içindir.
Süryani halkını topyekûn suçlamak tarihî hakikati daraltır.
Fakat Levi birlikleri içindeki unsurların saldırıdaki rolünü görmezden gelmek de adaleti eksiltir.
Doğru yaklaşım, faili ve siyasi aklı ayrı ayrı tespit etmektir.
4 Mayıs 1924, Kerkük Türkmenlerinin hafızasında kapanmamış bir yaradır.
Ancak aynı zamanda şu gerçeğin de ispatıdır:
Kerkük’ün Türkmen sesi baskıyla susturulamadı. Kan döküldü, ocaklar söndü, insanlar toprağa düştü; fakat Kerkük’ün kimliği ayakta kaldı ve kalmaya devam edecektir.
